Që nga shekulli XVI, me Kolegjin e vitit 1584, ku, sipas studiuesve të shumtë vendorë dhe ndërkombëtarë, mësohej filozofia dhe studioheshin klasikët, Stublla u shndërrua në një vatër të hershme të dijes dhe të arsimit shqip. Kjo traditë u ringjall sërish në shekullin XIX me hapjen e shkollës, të njohur në popull si “Shkolla e Dom Mikelit”, e emërtuar sipas mësuesit të saj, Dom Mikel Tarabulluzit, dhe e mbështetur nga ndihma e fuqishme e Perandorisë Austro-Hungareze.

Shkolla e dikurshme, sot muze, ruan burime – dokumente arkivore, libra të vjetër disashekullorë që janë shfrytëzuar nga mësimdhënës e nxënës të gjeneratave të ndryshme, si dhe artefakte e objekte origjinale që dëshmojnë rrugëtimin e arsimit shqip në këtë vend unik.

Viti 1584 shënon fillimin e arsimit në gjuhën shqipe në Stubëll, ku u themelua institucioni i parë arsimor shqip në mbarë trojet shqiptare. Kolegji u hap në hyrje të varrezave të fshatit.

Kjo traditë arsimore, e ruajtur ndër shekuj pavarësisht ndërprerjeve historike, vazhdoi deri në fund të shekullit XIX dhe më pas në objektin që sot njihet si Muzeu i Shkollës së Parë Shqipe në Kosovë.

Muzeu ruan dokumente arkivore, libra të rrallë dhe artefakte me vlerë të veçantë që dëshmojnë rolin themelor të këtij institucioni në edukimin kombëtar dhe ruajtjen e identitetit shqiptar.

Nga viti 1896 e deri më 1939, falë iniciativës së Dom Mikel Tarabulluzit dhe përkrahjes së fuqishme e të qëndrueshme të Perandorisë Austro-Hungareze, mësimi vijoi të zhvillohej në objektin që sot njihet si Muzeu i Shkollës së Parë Shqipe në Kosovë, ku ruhen një numër i konsiderueshëm dokumentesh arkivore, librash të vjetër dhe artefaktesh të tjera që lidhen me veprimtarinë e saj arsimore. Rëndësia e këtij institucioni qëndron në faktin se ai hodhi themelet e para të edukimit kombëtar dhe të ruajtjes së identitetit shqiptar në një periudhë veçanërisht sfiduese të historisë sonë.

Në vitin 1837 dhe sërish në vitin 1845, banorët e Stubllës, Binçës, Vërnakollës dhe Terziajve u paraqitën para autoriteteve osmane duke dëshmuar se janë shqiptarë dhe të krishterë. Për këtë arsye, ata u arrestuan, u torturuan dhe u deportuan dhunshëm drejt Azisë. Në vitin 1846, i gjithë populli i këtyre fshatrave u burgos dhe u nis në deportim. Si pasojë e dhunës osmane, vdiqën Augustin Stublla dhe 13 martirë të tjerë, të varrosur në Selanik. Të mbijetuarit u mbajtën në kushte çnjerëzore deri në lirimin e tyre, në fund të vitit 1848, falë ndërhyrjes së fuqive të mëdha evropiane.

Muzeu i Shkollës së Parë Shqipe në Stubëll mirëpret vizitorë nga e gjithë bota. Prej grupeve shkollore dhe universitare, deri te studiues, diplomatë, përfaqësues institucionalë, pjesëtarë të misioneve ndërkombëtare, diaspora shqiptare dhe komunitetet arbëreshe nga Italia – ky muze shërben si një pikë takimi mes historisë, dijes dhe identitetit shqiptar. Çdo vizitë është një dëshmi e gjallë e vlerës së kësaj trashëgimie të përbashkët.

Që nga shekulli XVI e deri më sot, arsimi dhe trashëgimia kulturore në Stubëll janë ruajtur falë përkushtimit të mësuesve, klerikëve dhe kontribuuesve të shumtë ndër breza. Ky muze pasqyron këtë vazhdimësi dhe nderon ata që me punën dhe përkushtimin e tyre mbajtën gjallë gjuhën, dijen dhe kujtesën historike.