Martirët e Karadakut (Martirët shqiptarë gjatë viteve 1846-1848)
– Stubëll
KALVARI I MARTIRËVE SHQIPTARË NGA STUBLLA (1837–1848)
Një faqe e ndritshme në historinë e Stubllës është rezistenca e banorëve të saj nën pushtimin osman. Në vitin 1837, kryefamiljarët e Stubllës, Binçës, Vërnakollës dhe Terziajve u paraqitën para autoriteteve të Perandorisë Osmane në Gjilan, duke u deklaruar shqiptarë dhe të krishterë. Për këtë arsye, ata, nën tortura të egra, u mbajtën në burg në Gjilan për nëntë javë me radhë. Duke mos pasur mbështetje nga askush, ata u dorëzuan, duke u deklaruar turq – të islamizuar.
Në vitin 1845, sërish kryefamiljarët u paraqitën para Maliq Bej Gjinollit në Gjilan; sërish dëshmuan se janë shqiptarë dhe të krishterë. Tashmë beu të njëjtit i deportoi dhunshëm për në Azi: në burgjet e Stambollit i mbajtën plot katër muaj. Por këtu nuk përfundon kalvari i tyre.
Në fund të vitit 1845 dhe në fillim të vitit 1846, të gjithë qytetarët e fshatrave të sipërshënuar u arrestuan dhe, më 1 shkurt 1846, ata veç gjendeshin të burgosur në burgun osman të Shkupit, prej nga i deportuan për në Azi. Në Shkup, në fund të janarit 1846, si pasojë e torturave të shumta, sepse nuk pranoi të bëhej turk, vdiq Augustin Stublla.
Gjatë deportimit për në Muhaliq (sot: Karaçabej), po ashtu si pasojë e dhunës osmane, vdiqën edhe 13 të tjerë, të cilët u varrosën në Selanik (në varrezat Shën Paraskevi dhe Kalamaria). “Udha e kryqit” vazhdoi nga Selaniku deri në Muhaliq, ku u mbajtën, nën kushte mizerable, siç dëshmojnë dokumente të shumta të kohës. Si pasojë, një numër i tyre vdiqën. Me ndërhyrjen e fuqive të mëdha të kohës, sidomos të Francës dhe Anglisë, të mbijetuarit, në fund të vitit 1848, u liruan dhe u kthyen në atdhe.
Murgeshat e rendit të Shën Vinçencit nga Parisi, të cilat u kujdesën për aq sa mundën për këta martirë shqiptarë, ngritën muret rreth varrezave, si dhe një pllakë, në të cilën sh ënuan se aty prehen martirët shqiptarë nga Stublla, Binça, Vërnakolla dhe Terziaj.
Edhe pas kthimit në atdhe, këta martirë ishin të ekspozuar ndaj dhunës së vazhdueshme osmane.
(Për më shumë, shih: Dr. Gjergj Gjergji-Gashi, Martirët shqiptarë gjatë viteve 1846-1848, Drita, Ferizaj, 1994; Odete Maruet, La déportation des familles albanaises en Anatolie au XIXᵉ siècle dans les Archives françaises, Les Éditions du Cerf, Paris, 2019.)
